Helena

  Była córką Iwana Srogiego i Zofii Paleologówny, bratanicy ostatniego cesarza konstantynopolitańskiego. To rusko-bizantyjskie pochodzenie i przywiązanie do prawosławia było powodem wielu konfliktów z katolickimi biskupami na Litwie i w Polsce. Helena potrafiła się oprzeć naciskom i do końca życia pozostała wierna prawosławiu, choć zapłaciła za tę odwagę dużą cenę. Po objęciu polskiego tronu przez jej męża Aleksandra Jagiellończyka biskupi odmówili koronowania jej na królową Polski. Była tylko „żoną króla” i boleśnie odczuwała ten despekt.
  Dzieje Polski u schyłku XV wieku i w pierwszych latach następnego stulecia są bardzo słabo znane, mimo że na okres ten przypadły tak ważne wydarzenia, jak ukonstytuowanie się sejmu walnego za Jana Olbrachta oraz uchwalenie konstytucji Nihil novi w 1505 roku za Aleksandra, a więc zostały zbudowane podwaliny polskiego parlamentaryzmu. Często wspomina się o nieszczęsnej wyprawie Jana Olbrachta na Mołdawię w 

  1497  roku i poniesionej tam przez niego klęsce („za króla Olbrachta wyginęła szlachta”), znacznie rzadziej o wojnach litewsko-moskiewskich w tym okresie, o kształtowaniu się stosunków państwa polsko-litewskiego ze wschodnim sąsiadem i o ich znaczeniu dla układu sił w tej części Europy. Sama unia polsko-litewska, jej zasady ulegały w ciągu tych niewielu lat, jakie upłynęły od śmierci Kazimierza Jagiellończyka do śmierci drugiego z kolei następcy na tronie polskim, Aleksandra, parokrotnym przemianom.
  Kazimierz Jagiellończyk zmarł w Grodnie 7 czerwca 1492 roku. Przed śmiercią wskazał jako swego następcę na tronie polskim swego trzeciego syna Jana Olbrachta, zaś na wielkiego księcia litewskiego desygnował jego młodszego brata Aleksandra. Oddanie władzy na Litwie i w Polsce w ręce odrębnych monarchów oznaczało osłabienie unii polsko-litewskiej, rezygnację z unii personalnej. Więzi Polski z Litwą nie zostały jednak zerwane, obaj królewscy bracia żyli w zgodzie i wspólnie prowadzili zarówno politykę wewnętrzną jak i zagraniczną. W rzeczywistości związki Litwy z Polską zostały nawet za czasów Aleksandra zacieśnione, przede wszystkim dzięki ustroju i struktury społecznej. Wiele też łączyło Litwę z Polską w polityce zagranicznej, mimo że strona polska uznawała suwerenność Wielkiego Księstwa w tej dziedzinie.
  Podstawowym problemem ówczesnej polityki zagranicznej Wielkiego Księstwa Litewskiego były jego stosunki z Moskwą. Trwała wtedy od kilku lat wojna pograniczna litewsko- moskiewska. Było to nieuniknione następstwo wzrostu potęgi wielkich książąt moskiewskich i ich konsekwentnej polityki jednoczenia ziem ruskich. Iwan III Srogi, od 1462 roku wielki książę moskiewski, opanował ostatecznie w 1478 roku Nowogród Wielki, który dotychczas usiłował utrzymywać niezawisłość w oparciu o pomoc Wielkiego Księstwa Litewskiego, ustanowił tam swego namiestnika, zaś ponad

dalej