Mikołaj Zebrzydowski

 
                                         Herb Zebrzydowskich - 
                                                 Radwan

W roku 1585 został starostą krakowskim. Sukces zawdzięczał protekcji Jana Zamoyskiego. Będąc stronnikiem kanclerza, nie był stronnikiem bezwolnym. Różnił się z nim w słowie i czynie.
  Żył niemal 70 lat, ale wydarzenia, dzięki którym jego nazwisko powtarzają wszystkie podręczniki dziejów Polski, rozegrały się w czasie dwóch może trzech. I wówczas, i po wiekach wzbudzał najbardziej sprzeczne opinie. Wśród współczesnych uznawano go za Zbawcę Ojczyzny i obrońcę najbardziej żywotnych jej praw, choć także, utożsamiając Ojczyznę z Matką, nazywano Matkobójcą. Wśród potomnych, w wieku XIX, kiedy spór został wznowiony, część badaczy uznała jego przedsięwzięcie, rokosz Zebrzydowskiego, za ostatnią możliwość zawrócenia Rzeczypospolitej z drogi, która wiodła do zguby. Pozostali dowodzili, że stało się przeszkodą w dziele jej  

ratowania.
W wieku XX, Jarema Maciszewski, autor wydanej w roku 1960 monografii „Wojna domowa w Polsce (1606-1609)”, rozdzielił racje Zebrzydowskiego i szlachty, której przewodził. W 1967 Paweł Jasienica, autor „Rzeczypospolitej Obojga Narodów”, wyraził wątpliwość, czy ówczesne działanie szlacheckie zasługuje na miano „próby naprawy Rzeczypospolitej”. A w 1979, w „Zarysie dziejów Polski”, zawarto sąd, że „rokosz uczynił na długo nieaktualną wszelką próbę wzmocnienia władzy monarszej w Polsce”. Niezależnie, pojawiły się i słychać nadal głosy, które negują, by ruch szlachecki poważniej oddziałał na bieg dziejów.  
  Mikołaj Zebrzydowski wywodził się z rodu, który na arenie politycznej Polski pojawił się dość późno, bo w pierwszej połowie XVI wieku. Szerzej znany był Jan Zebrzydowski, rotmistrz królewski, a jak przypuszcza część badaczy, także kasztelan oświęcimski, który zmarł po roku 1538. Jego syn, Florian, a ojciec Mikołaja, został kasztelanem oświęcimskim, kasztelanem lubelskim, hetmanem nadwornym, który w dziejach wojskowości polskiej dobrze zapisał się jako autor tzw. Poruczenia wojennego… (1559) oraz wydanymi przez siebie artykułami wojskowymi (1561). Żoną Floriana była wywodząca się z mało znanego rodu Zofia Dzikówna z Pierśni. Mikołaj był ich jedynym synem, a przynajmniej jedynym, który osiągnął wiek męski.
 
Chłopiec urodził się w roku 1553. Wiadomo, że uczył się w kolegium jezuickim w Braniewie, które rozpoczęło działalność w 1565, miałby więc w chwili przybycia co najmniej 12 lat. Nie wiadomo jednak, kiedy to nastąpiło i jak długo Mikołaj Zebrzydowski w Braniewie przebywał. Następnie, dla osiągnięcia miejsca na górze, wybrał drogę wojskową. Wziął udział w działaniach wojennych Stefana Batorego, które miały zmusić do posłuszeństwa dumny Gdańsk. W istocie prowadzone przez kasztelana

dalej