Jan Zamoyski

     
Jelita - herb Zamoyskich

  Legendę Jana Zamoyskiego stworzyły nie tyle dzieła własne ile potomnych. Nie tyle jego zwycięstwa ile ich niepowodzenia.
  Jest jednym z najpowszechniej znanych ludzi przeszłości. Zasłynął jako powiernik Stefana Batorego, króla, który nie chciał być jedynie królem malowanym. Jako wróg Habsburgów, którą to postawę zwykło się tłumaczyć obawą przed niemieckością. Jako mecenas sztuk, „Muz ulubieniec” - według słów J. Kochanowskiego - twórca Zamościa i Akademii Zamojskiej.
  Tworzeniu się i trwaniu legendy nie przeszkodziły krytyczne opinie współczesnych, wśród innych Piotra Skargi i biskupa płockiego Stanisława Łubieńskiego. „Jako obywatel, niech przebaczą jego cienie, ciężki był Panu i ciężki równym” (cytat za Władysławem Czaplińskim). Działaczy doby Oświecenia Hugona Kołłątaja i Franciszka Jezierskiego, którzy ukazywali rozbieżność 

słów i czynów Zamoyskiego: „Jako wspaniały prawodawca w Polsce wielbi wolność, a jako przezorny pan aby jego następcy mogli być zawsze panami funduje ordynacje”. Historyków wieku XX Kazimierza Lepszego i Andrzeja Wyczańskiego, którzy pisali o „polityce (J. Zamoyskiego) godnej najlepszych czasów rozprzężenia ustrojowego”. Wreszcie J. A. Gierowskiego, choć ten poprzestał na stwierdzeniu, że Zamoyski był „jedną z największych i jednocześnie najbardziej dyskusyjnych postaci” swych czasów.  
 
Owszem, próba rewizji, przeciwstawienia się nadmiernej prostocie obrazu, sądom uwypuklającym działanie i jego domniemane źródła a pomijającym następstwa, budzi niekiedy sprzeciw nawet w środowiskach, które na rewizję sądów winny być podatne szczególnie.
 Przyszły kanclerz urodził się 19 marca 1542 roku w Skokówce jako syn łowczego chełmskie-
go Stanisława i Anny Herburtówny Zamoyskich. W rodzinie możnej, przecież nie najmożniejszej. Raczej ludzi znaczących w powiecie niż w kraju. Senatorskiej od roku 1566, kiedy ojciec został kasztelanem chełmskim. Uczył się w szkole w Krasnym Stawie. Zapewne w 1556 wyjechał za
granicę. Zatrzymał się w Strasburgu u słynnego Jana Sturma, jednego z tych, których działalność
stanowi cezurę w dziejach szkolnictwa. W latach 1557-59 studiował w College Royal i Sorbonie,
być może wówczas zetknął się z Janem Kochanowskim. Przez Strasburg powrócił do kraju, ponownie wyjechał i ponownie do Strasburga, Francji oraz do Włoch (1560-64). W Padwie został
wybrany rektorem, za jego kadencji dokonano poprawy statutu wydziału prawa. W Wenecji wy-
dał rozprawę „De senato Romano libri duo” -

dalej