Radziwiłł – syn „Pioruna”

 
                                        Herb Radziwiłłów-Trąby
  
Człowiek wykształcony, niezły żołnierz i dobry mówca, mógłby się stać podporą tronu. Podczaszy litewski wolał jednak rokosze, spiski i manipulacje szlachtą na sejmikach.
 
 Janusz Radziwiłł – przedstawiciel potężnego książęcego rodu – dumny i potężny magnat litewski nie miał „dobrej prasy” tak u wielu mu współczesnych, jak i później u kilku historyków. Niejako zapoczątkował „czarną legendę” rodu na Birżach i Dubinkach, którą kontynuować mieli Krzysztof Janusz i Bogusław Radziwiłłowie. Polityczne konto księcia Janusza zostało obciążone aktywnym i szczególnie destrukcyjnym udziałem w rokoszu w latach 1606-1608. Wcześniej  miał ponoć uczestniczyć w konspiracjach Konstantego Ostrogskiego z wojewodą wołoskim Michałem. Następnie w knowaniach Szczęsnego Herburta i Stanisława Stadnickiego z Gabrielem Batorym o koronę polską. Zdaniem Jana 

 Karola Chodkiewicza nici konspiracji Janusza przeciwko królowi sięgały Konstantynopola. W czasie wojny z Moskwą pomawiano go o tajne związki z kniaziami Szujskimi. W 1611 roku wśród załogi moskiewskiej oblężonej w Smoleńsku krążyła plotka, że Zygmunt III wnet odstąpi od miasta, gdyż „Radziwiłł zebrawszy do sześćdziesiąt tysięcy człeka do Krakowa ciągnął, aby królem został…”. Po upadku twierdzy, zdaniem wspomnianego Chodkiewicza, „miasto radości omglał”.
 
Plotki, atmosfera niechęci i podejrzeń wobec Janusza Radziwiłła, mimo ich fantastycznego zabarwienia, zawierały także część prawdy. Obiektywne przedstawienie działań i losów podczaszego litewskiego wymaga jednak opisania ich na szerokim tle panoramy politycznej Rzeczypospolitej przełomu XVI i XVII wieku.
  Sytuacja w Wielkim Księstwie Litewskim różniła się nieco od stosunków panujących w Koronie.
Ustrój polityczny Rzeczypospolitej był wprawdzie niemal identyczny w swej treści tak w Koronie, jak i na Litwie, ale w formie różnił się. W Wielkim Księstwie przewaga w życiu publicznym zdecydowanie bardziej należała do rodzin książęcych i kniaziowskich, jak Radziwiłłowie czy Olelkowiczowie lub wielkich posiadaczy ziemskich: Chodkiewiczów, Hlebowiczów, Dorohostajskich czy Kiszków. Litwa w okresie bezkrólewia starała się wprawdzie występować jako polityczna jedność, ale pewne „pęknięcia” w owej jedności dostrzegalne były już wówczas. Podziały zaś i rywalizacja między czołowymi rodami litewskimi ujawniały się już wyraźnie w latach panowania Stefana Batorego i Zygmunta III. Generalnie stwierdzić można, że układ owych rywalizujących stronnictw przybrał dwubiegunowy charakter. Krótko mówiąc, najwięcej mieli wówczas do powiedzenia Radziwiłłowie i Chodkiewiczowie.

dalej