Paweł Jan Sapieha

  
                                           Herb Sapiehów - Lis

Budowanie rodzinnej potęgi i walka o jej utrzymanie stanowiły w zasadzie podstawowy cel jego politycznego działania. Bywał patriotą, ale i niebezpiecznym przeciwnikiem reformatorskich planów dworu królewskiego, jeśli tylko godziły w jego prywatne interesy. Nic więc dziwnego, żekrólowa Maria Ludwika na wieść o jego śmierci „zeskoczyła z radości z krzesła i klaskała w ręce”.
 
„Jakaś głowa kiepska – musi być z Witebska”. Słowa te wypowiedział uszczypliwie Jan Onufry Zagłoba o wojewodzie witebskim Pawle Janie Sapieże, jednym z bohaterów „Potopu”. Można by napisać małą rozprawę o wizerunku Sapiehy w oczach Henryka Sienkiewicza. Ten to więc rubaszny poczciwiec, z którego dworował sobie pan Zagłoba nazywając go poufale „Sapio” i grożąc mu od czasu do czasu natarciem uszu, był według Sienkiewicza człowiekiem zacnym, sprawiedliwym, o bezwzględnej uczciwości, bezinteresownym, ofiarnym, miłującym bez reszty 

  

ojczyznę i gotowym do największych dla niej poświęceń, do wyrzeczenia się prywaty, miłości własnej i ambicji, dobrodusznym, choć nieraz i srogim. Ten anielski prawie wizerunek psuje tylko zbytnia skłonność do alkoholu i uczt oraz – mimo podkreślania, iż był Sapieha nie tylko wodzem, ale i „statystą” – nieudolność wojskowa, kunktatorstwo i niefrasobliwość. Taka wizja Sapiehy powstała u Sienkiewicza w oparciu o selektywnie dobrane źródła i była wizją pisarza, nie historyka, stworzoną w konkretnym celu, ukazującą nie tylko niektóre czyny, ale i portret psychologiczny bohatera.
  Negatywny obraz Sapiehy przebija też z kart niezwykle poczytnych „Pamiętników” Jana
Chryzostoma Paska. Niestety, ocenę jego dyskwalifikuje fakt, iż był on ślepo zakochany w swym wodzu – Stefanie Czarnieckim, a ten znowu pozostawał w fatalnych stosunkach z Sapiehą. Pasek w celu podkreślenia geniuszu wojennego Czarnieckiego i pognębienia nie lubianych Litwinów, dyskwalifikował więc zdolności militarne hetmana litewskiego i pomniejszał jego znaczenie. W sporządzonej w 1662 r. przez agenta francuskiego charakterystyce głównych postaci sceny politycznej Rzeczypospolitej jest taka między innymi wzmianka o Sapieże” „przez łagodny charakter raczej, niż przez zręczność w postępowaniu, Sapieha jest w Litwie wielce poważanym. Posiada on sławę z odwagi, ale bardzo mało zna sztukę i rzemiosło wojenne, a jeszcze mniej je lubi”. W oczach historyków postać Sapiehy nie wyłamuje się w zasadzie z pewnego kanonu – słaby wódz, ale patriota. Wskazywano też, że był to człowiek przedsiębiorczy, „twardy, butny i gwałtowny”, choć nieraz dawały znać o sobie oceny charakteru wzięte od Sienkiewicza.

dalej